تعارض منافع در اتحادیههای تولیدی؛ چرا تصمیمات بازار تخممرغ به نفع کل صنعت نیست؟
خبرگزاری صنعت طیور ایران(ILBPIN.ir) | تحلیل تخصصی داخلی
یکی از ریشهایترین چالشهای بازار تخممرغ ایران، نه کمبود تولید است و نه ضعف ظرفیت؛ بلکه نقص در سازوکار تصمیمگیری نهادهای صنفی تولیدی است. مسئلهای که سالها در عمل وجود داشته، اما کمتر بهصورت شفاف و تحلیلی به آن پرداخته شده است: تعارض منافع ساختاری در اتحادیهها.
در اغلب اتحادیههای تولیدی، اعضای هیئتمدیره خود تولیدکننده فعال هستند؛ تولیدکنندگانی که همزمان دارای گله، بدهی بانکی، موجودی انبار و فشار نقدینگیاند. این همزمانیِ نقش «نمایندگی صنف» و «ذینفع مستقیم بازار»، اتحادیه را در موقعیتی قرار میدهد که تصمیمات آن—حتی بدون سوءنیت—بهطور طبیعی به سمت منافع کوتاهمدت تصمیمگیران متمایل میشود.
تصمیمگیری بر اساس وضعیت گله؛ یک سوگیری ساختاری
بررسی رفتار سیاستی سالهای اخیر نشان میدهد بسیاری از تصمیمات تنظیم بازار، همبستگی معناداری با ترکیب سنی گلههای اعضای تصمیمگیر دارد. در مقاطعی که وزن هیئتمدیره به سمت گلههای پیر متمایل بوده، سیاستها بهسمت حفظ قیمت کوتاهمدت، اجازه تولک بری یا حذف گلههای جوان حرکت کرده است. در مقابل، با تغییر ترکیب تصمیمگیران و افزایش سهم گلههای جوان یا پولتهای آماده، سیاستها بهطور ناگهانی به سمت حذف گلههای پیر، عدم صدور مجوز تولک بری یا فشار برای افزایش قیمت تغییر جهت داده است.
این الگو الزاماً نشانه فساد یا نیت شخصی نیست؛ بلکه مصداق روشن سوگیری تصمیمگیری ناشی از تعارض منافع حلنشده است؛ پدیدهای شناختهشده در ادبیات حکمرانی اقتصادی.
پیامد صنعتی: بیثباتی مزمن و انتقال بحران
نتیجه این نوع تصمیمگیری، شکلگیری یک چرخه فرسایشی در بازار تخممرغ است:
مازاد مقطعی ⬅️ افت قیمت ⬅️ زیان تولیدکننده ⬅️ حذف دستوری تولید ⬅️ کمبود عرضه ⬅️ جهش قیمت.
در این چرخه، تولیدکنندگان کوچک و متوسط بیشترین آسیب را میبینند؛ نه نقش مؤثری در تصمیمگیری دارند و نه توان مالی لازم برای تطبیق سریع با سیاستهای ناپایدار. در نهایت، هزینه تصمیماتی که با منطق کوتاهمدت اتخاذ شده، به کل صنعت و مصرفکننده منتقل میشود.
تجربه جهانی؛ تعارض منافع انکار نمیشود، مدیریت میشود.
بررسی تجربه کشورهای دارای صنعت تخممرغ پایدار نشان میدهد تعارض منافع در نهادهای صنفی، یک واقعیت پذیرفتهشده است. در این کشورها، راهحل نه انکار مسئله، بلکه طراحی سازوکارهای شفاف حکمرانی بوده است. وجه مشترک این تجربهها عبارت است از:
- تفکیک نقش نمایندگی صنفی از تنظیم بازار
- اتکا به تحلیلهای مستقل و سناریومحور
- محدودسازی حق رأی در موضوعات دارای نفع مستقیم
- مشارکت ذینفعان غیرتولیدی در فرآیند تصمیمسازی
این مدلها باعث شده تصمیمات بازار کمتر تابع منافع مقطعی و بیشتر معطوف به پایداری بلندمدت صنعت باشد.
مدل بومی پیشنهادی اصلاح ساختار تصمیمگیری اتحادیههای تولیدی
با توجه به شرایط خاص صنعت طیور ایران، اصلاح ساختار تصمیمگیری نیازمند مدلی بومی، اجرایی و غیرشعاری است. بر این اساس، مدل زیر پیشنهاد میشود:
۱. تفکیک رسمی تصمیمسازی از تصمیمگیری
ایجاد «کمیته تصمیمسازی مستقل» در کنار اتحادیه، متشکل از کارشناسان بازار، نمایندگان مرغداران کوچک و متوسط، زنجیره توزیع و متخصص هزینه تولید. هیئتمدیره تنها بر اساس گزارش این کمیته مجاز به تصمیمگیری باشد.
۲. تعریف شفاف تعارض منافع در آییننامه داخلی
تعارض منافع باید بهعنوان یک واقعیت تعریف شود، نه یک اتهام. هر عضوی که تصمیم مورد بحث برای وضعیت تولید فعلی او نفع مستقیم دارد، ذینفع محسوب شود.
۳. محدودسازی حق رأی در شرایط ذینفعی
اعضای هیئتمدیره موظف به اعلام دورهای وضعیت سنی گلههای خود باشند. در تصمیماتی که مستقیماً به آن وضعیت مربوط است، عضو ذینفع حق رأی نداشته باشد، هرچند حق اظهار نظر حفظ شود.
۴. تصمیمگیری مبتنی بر سناریو، نه قیمت روز
هر تصمیم تنظیم بازاری باید با سناریوهای ۳، ۶ و ۱۲ ماهه همراه باشد و پیامد آن بر تولید، قیمت و گروههای مختلف تولیدکننده ارزیابی شود. تصمیمی که در اکثر سناریوها به بحران منجر شود، قابل تصویب نباشد.
۵. بازتعریف نقش اتحادیه
اتحادیه بهعنوان نماینده مطالبات صنفی و پیشنهاددهنده سیاست عمل کند، نه تنظیمگر انحصاری بازار. تنظیمگری نهایی نیازمند سازوکار مشترک و نظارت بالادستی است.
۶. شفافسازی حداقلی اما مؤثر
اعلام منطق تصمیمها، سناریوی مبنا و پیامدهای پذیرفتهشده، بدون ورود به جزئیات محرمانه. تجربه نشان داده حتی تصمیمات سخت، اگر شفاف باشند، پذیرش بیشتری در بدنه صنعت دارند.
جمعبندی نهایی
مسئله اصلی بازار تخممرغ ایران، مازاد یا کمبود نیست؛ بلکه ضعف حکمرانی صنفی و تصمیمگیری متأثر از منافع مقطعی است. تا زمانی که سیاستهای بازار تابع وضعیت گلههای تصمیمگیران باشد، نه منافع کل صنعت، چرخه بیثباتی ادامه خواهد داشت.
خبرگزاری صنعت طیور ایران(ILBPIN ) تأکید میکند اصلاح سازوکار تصمیمگیری، مدیریت تعارض منافع و حرکت بهسمت مدلهای بومی و سناریومحور، پیششرط عبور صنعت تخممرغ از وضعیت ناپایدار فعلی است؛ اصلاحی که اگر امروز انجام نشود، فردا با هزینهای بهمراتب سنگینتر خود را تحمیل خواهد کرد.
🟡 حق انتشار
حق انتشار و بازنشر محفوظ برای ILBPIN | پایگاه خبری صنعت طیور تخمگذار و گوشتی ایران است.
بازنشر با ذکر منبع بلامانع است.
