گزارش ویژه ILBPIN – تحلیل جامع ۴۷ ساله بازار نهادههای دامی (۱۳۵۷ تا ۱۴۰۴)
مرور تاریخی سیاست ارز دولتی در نهادههای دامی و اثر آن بر صنعت طیور ایران
تهیه و تنظیم: پایگاه خبری ILBPIN – اخبار صنعت طیور تخمگذار و گوشتی ایران (مجوز رسمی ۹۸۳۴۷)
۱) مرور کلان اقتصادی ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۴: پنج دوره متمایز سیاست ارزی
بررسی اسناد رسمی و دادههای تاریخی نشان میدهد سیاست ارزی نهادههای دامی در ایران طی ۴۷ سال اخیر در پنج دوره متفاوت تعریف شده است:
- دوره جنگ (۱۳۵۷–۱۳۶۷): یارانه سنگین، دان تقریباً رایگان
- دوره سازندگی (۱۳۶۷–۱۳۷۶): آغاز آزادسازی اما با ارز ترجیحی
- دوره ثبات ارزی (۱۳۷۶–۱۳۸۴): تکنرخی شدن و ثبات قیمت
- دوره بحران ارزی (۱۳۸۴–۱۳۹۷): چندنرخی شدن، رانت و کمبود
- دوره اصلاح ارزی (۱۳۹۷–۱۴۰۴): ارز ۴۲۰۰ → ارز ۲۸٬۵۰۰ → آینده نامشخص
این تقسیمبندی پایه تحلیل ماست.
۲) دهه ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۷ – دان تقریباً رایگان؛ تولید وابسته به دولت
ویژگیهای کلیدی این دوره:
- اقتصاد جنگی و کوپنی
- واردات ۱۰۰٪ دولتی
- قیمت ذرت بین ۲ تا ۱۵ تومان
- قیمت سویا بین ۳ تا ۳۰ تومان
- کارخانههای خوراک بهشدت به دولت وابسته
- تولید جوجهیکروزه و تخممرغ بدون نگرانی دان
این دوره از نظر قیمت دان یکی از ارزانترین و از نظر تأمین یکی از بیثباتترین مقاطع تاریخ است. نسبت قیمت دان به دلار جهانی تقریباً صفر بود و صنعت مرغ ایران مصنوعی و وابسته رشد میکرد. هرگونه اختلال در حملونقل یا واردات، تولید را فلج میکرد.
۳) دوره ۱۳۶۷ تا ۱۳۷۶ – آزادسازی کنترلشده، آغاز نقش بخش خصوصی
ویژگیها:
- ارز ترجیحی ۱۷۵ تا ۳۰۰ تومان
- قیمت ذرت ۱۸ تا ۹۰ تومان
- قیمت سویا ۳۵ تا ۱۸۰ تومان
- توسعه بندر امام و گمرکات نهادهای
- ورود تدریجی بخش خصوصی به واردات نهاده
این دوره اولین مرحله «خصوصیسازی واقعی» بازار نهاده بود. دولت همچنان قیمت را تعیین میکرد اما بخش خصوصی به اندازه کافی درگیر شد که بعدها شبکههای توزیع و واردات شکل بگیرد. تفاوت قیمت دولتی و آزاد بسیار کم بود و رانت چندانی ایجاد نشد.
۴) دوره طلایی ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۴ – ثبات ارزی و جهش تولید طیور
مشخصات:
- ارز تکنرخی ۸۰۰ تومانی
- قیمت ذرت ۸۵ تا ۱۸۰ تومان
- قیمت سویا ۱۹۰ تا ۳۶۰ تومان
- توسعه خطوط تولید خوراک دام
- رشد انفجاری واحدهای مرغداری تخمگذار و گوشتی
- جهش مصرف سرانه مرغ و تخممرغ در کشور
این دوره از نظر ثبات قیمت دان رکورددار است. دان ارزان نبود، اما قابل پیشبینی بود.
ثبات ارزی = ثبات تولید
ثبات تولید = رشد سرانه مصرف
رشد مصرف = افزایش سرمایهگذاری
به بیان دیگر، صنعت مرغداری ایران در این دوران “بلوغ” پیدا کرد.
۵) دوره ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۲ – سهنرخی شدن ارز، تحریم، شروع بحران دان
مشخصات:
- ارز مرجع ۱۲۲۶ تومان
- ارز مبادلهای ۲۴۰۰–۲۶۰۰
- ارز آزاد ۳۵۰۰–۴۰۰۰
- قیمت ذرت ۲۰۰ → ۶۰۰ تومان
- قیمت سویا ۴۲۰ → ۱۱۰۰ تومان
- بروز فساد و رانت در تخصیص ارز
- کمبود گسترده دان در سالهای ۱۳۹۱–۱۳۹۲
این دوره نخستین «بحران دان» بعد از انقلاب بود. واردات کند، ارز کم، تحریم بانکی شدید و افزایش تقاضای داخلی باعث شد مرغداران دچار تلفات، کاهش جوجهریزی و کاهش بهرهوری شوند.
⚠ تفاوت بین قیمت آزاد و دولتی شدید شد و این خود منشأ رانت تاریخی واردات نهادهها گردید.
۶) دوره ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶ – بازگشت ثبات نسبی با ارز مبادلهای
خصوصیات:
- ارز مبادلهای ۳۱۰۰–۳۶۰۰
- ذرت ۶۰۰–۹۵۰ تومان
- سویا ۱۲۰۰–۱۸۰۰ تومان
- روان شدن واردات پس از برجام
- رشد تولید داخل (نه کافی)
این دوره دوباره ثبات ایجاد کرد؛ نه به خوبی دهه ۷۰، اما قابلقبول.
بخش خصوصی تقویت شد و کارخانههای خوراک دام رشد کردند.
مواد اولیه بهموقع میرسید و بازار تخممرغ آرام بود.
۷) ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۱ – شوک ۴۲۰۰؛ دان ظاهراً ارزان، عملاً کمیاب
وضعیت:
- همه نهادهها با ارز ۴۲۰۰ عرضه شدند
- قیمت ذرت ۱۲ تا ۱۹۰۰ تومان
- قیمت سویا ۲۲۰۰ تا ۳۰۰۰ تومان
- ایجاد سامانه بازارگاه در ۱۳۹۸
- توزیع ناهماهنگ، کمبود ساختگی
- فساد در ثبت سفارش و حمل
این دوره از نظر اقتصادی پرهزینهترین دوره برای دولت و بدترین دوره برای مرغداران از نظر “دسترسی به دان” بود.
دان ارزان بود اما وجود نداشت.
- رانت واردات
- اختلاف قیمت واقعی با بازار جهانی
- کمبودهای نامنظم
- توقف جوجهریزی
- تلفات بالا
- افت شدید تولید تخممرغ در ۱۴۰۰–۱۴۰۱
۸) ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۴ – ارز ۲۸٬۵۰۰: گرانترین دان تاریخ، اما واقعیتر
مشخصات:
- حذف ۴۲۰۰ در اردیبهشت ۱۴۰۱
- اختصاص ارز ترجیحی ۲۸٬۵۰۰
- قیمت ذرت ۴۵۰۰ → ۱۳,۰۰۰ تومان
- قیمت سویا ۱۰,۰۰۰ → ۲۷,۰۰۰ تومان
- کمبودهای مقطعی به دلیل تغییرات وارداتی
- سهمیهبندی سنگین در بازارگاه
- افزایش شدید هزینه تولید مرغداران
این دوره گرچه دان واقعیتر شده، اما سه مشکل بزرگ دارد:
مشکل ۱)
عدم تناسب قیمت دان با قیمت محصول مرغداری (تخممرغ و مرغ)
هزینه تولید تخممرغ و مرغ بالاتر از قیمت مصوب فروش است.
مشکل ۲)
کششپذیری بسیار پایین قیمت تخممرغ
- دان گران میشود → قیمت تخممرغ قفل میماند → ضرر شدید در مرغداریها
مشکل ۳)
سهمیه ناکافی و صف بازارگاه
مرغداران در اوج نیاز، سهمیه بهموقع دریافت نمیکنند و مجبور به خرید آزاد میشوند.
۹) جمعبندی راهبردی ILBPIN
۴۷ سال تصمیم ارزی و اثر آن بر صنعت
تحلیل تحریریه ILBPIN به سه نتیجه کلیدی رسیده است:
نتیجه ۱)
پایدارترین دوره تولید، دورههای ثبات ارزی بوده است.
دهه ۷۰ و اوایل دهه ۸۰ بهترین دوره صنعت طیور ایران از نظر پیشبینیپذیری قیمتها بود.
نتیجه ۲)
غیرواقعی نگهداشتن قیمت دان همیشه منجر به رانت، کمبود یا فساد شده است.
ارز ۴۲۰۰ نمونه کلاسیک آن است.
نتیجه ۳)
صنعت طیور ایران بدون اصلاح سیاست دان، به مرحله “ناپایداری ساختاری” رسیده است.
افزایش هزینهها، بدهی، کاهش جوجهریزی و ضرر تجمعی صنعت تخمگذار تا مرز ناپایداری پیش رفته است.
۱۰) آینده ارز ۲۸٬۵۰۰ – سناریوی سال ۱۴۰۴ و پس از آن
ILBPIN سه سناریو برای آینده بازار نهادههای دامی پیشبینی میکند:
سناریو ۱ – تداوم ارز ۲۸٬۵۰۰ با اصلاح سهمیه (احتمال ۵۰٪)
- کمبود کمتر
- قیمت بهتر کنترل میشود
- فشار مالی دولت ادامه دارد
سناریو ۲ – حرکت به سمت نیمایی ترجیحی (احتمال ۳۵٪)
- قیمت ذرت به ۱۸–۲۲ هزار
- قیمت سویا به ۳۰–۳۸ هزار میرسد
- صنعت تخمگذار دچار بحران دوم ۱۴۰۱ میشود
سناریو ۳ – آزادسازی کامل و پرداخت یارانه مستقیم (احتمال ۱۵٪)
- منطقیترین از نگاه اقتصادی
- پرریسکترین از نگاه سیاسی
- نیازمند سامانه یارانهای شفاف برای مرغداران
جمعبندی و پیام کلیدی گزارش ILBPIN
۴۷ سال نشان داده که:
- دان ارزان مصنوعی = کمبود و بحران
- دان واقعی اما قابل پیشبینی = اوج تولید
- نوسان ارزی = تعطیلی مرغداریها
- ثبات ارزی = رشد صنعت
و امروز صنعت طیور ایران دقیقاً در نقطهای ایستاده است که نیازمند ثبات ارزی، شفافیت در واردات و عرضه پایدار نهادهها است.
حق انتشار و مشخصات رسانه
این گزارش توسط پایگاه خبری دارای مجوز رسمی «اخبار صنعت طیور تخمگذار و گوشتی ایران» با شماره مجوز ۹۸۳۴۷
تحت دامنه ILBPIN.ir منتشر میشود.
بازنشر با ذکر منبع بلامانع است.
